Trudno opowiadać o Janie Himilsbachu bez śmiechu, ale jeszcze trudniej bez ostrożności. Wiele historii z jego udziałem krąży dziś jako anegdoty, choć część z nich ma kilka wersji, a niektóre należą raczej do miejskiej legendy niż do sprawdzonych faktów. Zebrałem tu najpopularniejsze opowieści, wyjaśniam ich sens i pokazuję, dlaczego właśnie z tej mieszaniny prawdy, autokreacji i absurdu powstała niezwykła legenda pisarza, kamieniarza i aktora.
Najważniejsze informacje o anegdotach Jana Himilsbacha
- Nie każda historia przypisywana Himilsbachowi jest potwierdzonym faktem.
- Najczęściej powtarzają się opowieści o nieistniejącej dacie urodzenia, Hollywood i znajomości z Maklakiewiczem.
- Himilsbach sam zmieniał wersje własnego życiorysu, bo nie chciał opowiadać wciąż tego samego.
- Siła tych historii wynika z połączenia dosadnego humoru, absurdu i celnej obserwacji obyczajowej.
- Najlepiej traktować je jako część legendy artysty, a nie zawsze jako dokument biograficzny.
Dlaczego opowieści o Himilsbachu tak łatwo zamieniają się w legendę
Jan Himilsbach był postacią, której nie dało się zamknąć w jednym zawodzie. Pracował jako kamieniarz, doker i palacz na kutrach, pisał opowiadania, a później trafił do filmu. Zadebiutował szerzej w „Rejsie” Marka Piwowskiego, gdzie jego naturalny sposób bycia okazał się ciekawszy niż klasyczna aktorska technika.
Właśnie ta niejednoznaczność napędzała anegdoty. Himilsbach należał jednocześnie do świata literatury, warszawskich knajp, robotników i środowiska filmowego. Dla jednych był człowiekiem prostym i bezpośrednim, dla innych uważnym obserwatorem ludzkich słabości, który potrafił jednym zdaniem rozbroić rozmówcę.
Kiedy czytam wspomnienia o nim, uderza mnie jeszcze coś. Himilsbach nie tylko był bohaterem anegdot, ale też świadomie je współtworzył. Zmieniał szczegóły, dopowiadał pointy i opowiadał tę samą historię w kilku wersjach. Dzięki temu jego życiorys stał się rodzajem literackiej kreacji.
Nie oznacza to, że wszystko było zmyślone. Przeciwnie, wiele opowieści wyrastało z prawdziwych sytuacji, lecz z czasem obrastało dodatkami. Dlatego przy najbardziej znanych historiach dobrze oddzielić rdzeń wydarzenia od późniejszej legendy.
Najbardziej znane anegdoty i ich drugie dno
Data urodzenia, której nie ma w kalendarzu
Jedna z najczęściej powtarzanych historii dotyczy daty urodzenia Himilsbacha. W dokumentach pojawia się 31 listopada 1931 roku, choć listopad ma tylko 30 dni. Inne przekazy wskazują początek maja, a sam artysta podobno nie przywiązywał do tej rozbieżności większej wagi.
Ta anegdota jest zabawna, ale mówi też sporo o jego stosunku do biografii. Zamiast prostować pomyłkę, Himilsbach pozwolił, by stała się częścią opowieści o nim. Data urodzenia przestała być suchym faktem, a zaczęła działać jak pierwszy żart wpisany w jego życiorys.
Hollywood i nieszczęsny angielski
Druga historia opowiada o propozycji zagranicznej roli. Himilsbach miał usłyszeć, że musi nauczyć się angielskiego, aby zagrać w zachodnim filmie. Odpowiedział w swoim stylu, że jeśli nauczy się języka, a ostatecznie nie dostanie angażu, zostanie z tym angielskim jak, mówiąc delikatnie, z niepotrzebnym bagażem.
Nie ma pełnej zgody co do szczegółów tej historii ani tego, kto dokładnie miał złożyć propozycję. Sam motyw tak mocno jednak zapadł w pamięć, że zwrot „zostać z angielskim jak Himilsbach” zaczął żyć własnym życiem. Pointa nie dotyczy zresztą wyłącznie niechęci do nauki. To żart o ryzyku, nieufności wobec obietnic i przekonaniu, że nie warto inwestować wysiłku w coś, co może się nie wydarzyć.
Pidżama jako problem egzystencjalny
W jednej z opowieści Himilsbach wspominał, że kiedyś miał pidżamę i przekonał się, iż jest to wyjątkowo niepraktyczny strój. Po nocnym pijaństwie człowiek zasypia, a rano może po prostu wyjść z domu. Pidżama komplikuje sprawę, bo przypomina o konieczności przebrania się i powrocie do normalnego porządku.
Brzmi jak zwykły dowcip, lecz dobrze pokazuje jego sposób budowania humoru. Himilsbach brał drobny przedmiot codziennego użytku i przedstawiał go jak poważny problem filozoficzny. W tym właśnie tkwiła siła jego stylu: przesada była duża, ale punkt wyjścia pozostawał boleśnie zwyczajny.
Przeczytaj również: Kto stworzył Pana Cogito i co oznacza ta postać?
Grabarz, kamieniarz i człowiek od spraw niemożliwych
W obiegu funkcjonuje wiele historii związanych z zawodami wykonywanymi przez Himilsbacha. Raz przedstawia się go jako grabarza, innym razem jako człowieka, który od dziecka znał cmentarze, kamień i ciężką pracę. Część tych szczegółów ma biograficzne podstawy, ale konkretne epizody często zmieniają się zależnie od opowiadającego.
Najpewniejszy pozostaje fakt, że przez lata pracował przy kamieniu na Powązkach. To ważne, bo pozwala zobaczyć w nim nie tylko barwną postać z ekranu, lecz także człowieka z realnym doświadczeniem fizycznej pracy. Anegdota działa najlepiej wtedy, gdy nie odrywa go całkowicie od tego twardego, materialnego życiorysu.
Himilsbach i Maklakiewicz czyli duet, który stworzył własny język
Nie sposób mówić o anegdotach Himilsbacha bez Zdzisława Maklakiewicza. Ich przyjaźń i wspólne występy w „Rejsie”, „Wniebowziętych” oraz „Jak to się robi” stworzyły jeden z najbardziej rozpoznawalnych duetów polskiego kina. Obaj nie przypominali klasycznych amantów ani eleganckich bohaterów. Byli nieporadni, zmęczeni, błyskotliwi i boleśnie prawdziwi.
Najbardziej znana legenda głosi, że po śmierci Maklakiewicza Himilsbach miał zadzwonić do jego domu i zapytać, czy zastał Zdzisława. Gdy usłyszał, że przyjaciel nie żyje, miał odpowiedzieć, że wie, ale wciąż nie może w to uwierzyć.
To historia często powtarzana, lecz trudna do jednoznacznego potwierdzenia. Jej popularność wynika z czegoś więcej niż samej pointy. Dobrze oddaje niedowierzanie po stracie bliskiego człowieka, a jednocześnie pasuje do ekranowego wizerunku Himilsbacha. Właśnie dlatego trudno dziś rozstrzygnąć, czy najpierw wydarzyło się coś podobnego, czy też legenda została dopasowana do charakteru obu artystów.
W moim odczuciu duet Himilsbach i Maklakiewicz działał tak mocno, ponieważ ich humor nie polegał wyłącznie na dowcipach. Śmieszne były pauzy, zmęczenie, nieporadność i sposób, w jaki obaj patrzyli na rzeczywistość. Anegdoty o nich są więc przedłużeniem filmowych ról, ale nie powinny całkowicie przesłaniać ich prywatnego życia.
Jak odróżniać fakt od legendy bez odbierania historiom uroku
Przy opowieściach o Himilsbachu nie stosuję zasady, że wszystko musi być albo prawdą, albo fałszem. Lepiej spojrzeć na każdą historię w trzech warstwach. Pierwsza to wydarzenie, które da się potwierdzić. Druga obejmuje szczegóły pochodzące ze wspomnień znajomych. Trzecia to mocno podkręcona pointa, która mogła powstać dopiero po latach.
| Rodzaj opowieści | Jak ją traktować | Co pokazuje |
|---|---|---|
| Fakt biograficzny | Można przyjąć z dużą pewnością | Rzeczywiste doświadczenia i wybory Himilsbacha |
| Wspomnienie znajomego | Wymaga ostrożności, bo pamięć bywa selektywna | Atmosferę środowiska i relacje między ludźmi |
| Anegdota powtarzana w wielu wersjach | Lepiej mówić, że jest przypisywana Himilsbachowi | Siłę jego publicznego mitu |
| Opowieść o wyjątkowo idealnej puencie | Może być literacko opracowana | Talent do autokreacji i obserwacji obyczajowej |
Najczęstszy błąd polega na przedstawianiu każdej efektownej historii jako pewnego faktu. W przypadku Himilsbacha uczciwiej użyć sformułowań „według wspomnień”, „jak głosi anegdota” albo „przypisywano mu”. Taka ostrożność nie osłabia tekstu. Przeciwnie, pozwala zachować humor bez udawania, że znamy wszystkie szczegóły.
Trzeba też pamiętać, że Himilsbach był pisarzem. Miał wyczucie narracji, rytmu i pointy. Jeśli opowiadał o sobie, niekoniecznie składał zeznanie. Czasem po prostu budował scenę, w której prawda psychologiczna była ważniejsza niż dokładna data, miejsce czy nazwisko świadka.
Dlaczego te anegdoty nadal działają
Popularność historii o Himilsbachu nie wynika wyłącznie z wulgarnego humoru czy nostalgii za PRL-em. Ich siła bierze się z napięcia między człowiekiem z marginesu a światem kultury. Himilsbach mógł rozmawiać z robotnikiem, pisarzem i reżyserem, ale nie udawał, że należy w pełni do któregokolwiek z tych środowisk.
W jego opowieściach często pojawia się nieufność wobec sukcesu, kariery i dobrych manier. Hollywood, garnitur, pidżama czy literackie salony stają się symbolami porządku, który można w każdej chwili rozbroić jednym dosadnym zdaniem. To dlatego jego anegdoty brzmią świeżo nawet wtedy, gdy znamy je od lat.
Nie przeceniałbym jednak samego wizerunku wiecznie pijanego wesołka. Taki obraz jest wygodny, ale jednostronny. Himilsbach był także autorem opowiadań, scenarzystą i człowiekiem o dużej inteligencji obserwacyjnej. Śmiech często przykrywał u niego gorycz, samotność i świadomość własnego miejsca.
Najlepszy sposób na czytanie legendy Himilsbacha
Najciekawsze anegdoty o Janie Himilsbachu warto czytać podwójnie. Najpierw jako zabawne historie z wyrazistą pointą, a później jako małe portrety człowieka, który świadomie mieszał fakty z fikcją. Wtedy nawet opowieść o błędnej dacie urodzenia czy niechęci do angielskiego zaczyna mówić coś więcej niż tylko „Himilsbach był zabawny”.
Dla mnie najważniejsza pozostaje zasada, by nie odbierać tym historiom ani humoru, ani niepewności. Legenda nie musi być dokumentem, żeby była kulturowo prawdziwa. W przypadku Himilsbacha właśnie ta mieszanina faktów, wspomnień i zmyślenia najlepiej pokazuje, dlaczego jego głos wciąż rozpoznajemy po jednym zdaniu.
